Γιατί και Πότε Δυσλειτουργεί το Ανοσοποιητικό Σύστημα

Γιατί και Πότε Δυσλειτουργεί το Ανοσοποιητικό Σύστημα
Image by Bruno /Germany from Pixabay φώτο Γιατί και Πότε Δυσλειτουργεί το Ανοσοποιητικό
Τα αυτοάνοσα είναι η πιο συχνή αιτία χρόνιων ασθενειών στις ανεπτυγμένες χώρες.
Τι Καθορίζει την Απόσταση Ανάμεσα στην Υγεία και τη Νόσο
Τι είναι ένα χρόνιο ή ένα αυτοάνοσο νόσημα; Ποια είναι τα αίτια και ποιες είναι οι απαντήσεις που διαθέτει η Ιατρική σήμερα, για την πρόληψη και την αντιμετώπιση τους.
Dr. Δημήτρης Τσουκαλάς

Χρόνια Νοσήματα

Οποιοδήποτε πρόβλημα υγείας διαρκεί πάνω από 3 μήνες, χαρακτηρίζεται ως χρόνιο. Τέτοια νοσήματα είναι

Εικόνα 1. Το 73.1% (41 εκ.) των συνολικών θανάτων παγκοσμίως οφείλεται σε χρόνια νοσήματα. Στις ανεπτυγμένες χώρες το ποσοστό ξεπερνάει το 90% (Ελλάδα 93%). Our World in Data (1990-2017).
Τα χρόνια νοσήματα είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα υγείας της ανθρωπότητας σήμερα.
Από τους 56 εκατομμύρια θανάτους που συμβαίνουν παγκοσμίως κάθε χρόνο, το 73.5% (41 εκ.) οφείλεται σε χρόνια νοσήματα. Στις ανεπτυγμένες χώρες, αυτό το ποσοστό ξεπερνά το 90% των συνολικών θανάτων [1].

Αυτοάνοσα

Η πιο συχνή αιτία χρόνιων ασθενειών στις ανεπτυγμένες χώρες, είναι τα αυτοάνοσα.

Εικόνα 1. Τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι η πιο συχνή αιτία νόσου στις ανεπτυγμένες χώρες [2,18].
Παρότι είναι η πρώτη αιτία νόσου στις μέρες μας, μόνο ένας στους δέκα φαίνεται να γνωρίζει τι ακριβώς είναι ένα αυτοάνοσο νόσημα.
Τα αυτοάνοσα είναι χρόνια φλεγμονώδη νοσήματα, όπου το ανοσοποιητικό σύστημα χάνει την ικανότητα να αναγνωρίζει τα δικά του κύτταρα και επιτίθεται στα ίδια τα όργανα που πρέπει να προστατεύσει [2]. Ανάλογα με το όργανο που πλήττεται, εκδηλώνεται και διαφορετικό νόσημα.
Χρόνιες Φλεγμονές: Καταστρέφουν την υγεία~Σχετίζονται με όλες τις ασθένειες 

Ενδεικτικά κάποια από τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι:

Μέχρι σήμερα έχουν περιγράφει πάνω από 150 διαφορετικά αυτοάνοσα νοσήματα [3] με κοινό σημείο μεταξύ τους, τη δυσλειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος.
Αυτοάνοσα Νοσήματα: Ο Παραλογισμός του Ανοσοποιητικού συστήματος 
Το ανοσοποιητικό σύστημα, απαρτίζεται από ένα σύνολο οργάνων που έχουν σκοπό την προστασία του οργανισμού από εξωτερικούς παθογόνους παράγοντες, όπως μικρόβια, ιούς, ξένες προς τον οργανισμό χημικές ενώσεις, κ.ά. Η δυσλειτουργία που προκύπτει στα αυτοάνοσα, είναι ότι το ανοσοποιητικό αντί να πλήττει μόνον τους εξωτερικούς παθογόνους παράγοντες, πλήττει και τα δικά του όργανα.

Γιατί Δυσλειτουργεί το Ανοσοποιητικό Σύστημα

Οι παράγοντες που προκαλούν τη δυσλειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος και οδηγούν σε αυτοανοσία είναι:
Ελλείψεις σε θρεπτικά στοιχεία που ρυθμίζουν την ομαλή λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος:
Βιταμίνες και θρεπτικά στοιχεία, όπως η βιταμίνη D, τα ω 3 λιπαρά οξέα, το μαγνήσιο, το σελήνιο, τα προβιοτικά κ.ά. έχουν ανοσορυθμιστική δράση.
Είναι απαραίτητες δηλαδή, για τη φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος. Ελλείψεις σε αυτά τα στοιχεία, συνδέονται με ανεπαρκή ωρίμανση των λευκών αιμοσφαιρίων και χαμηλή άμυνα σε εξωγενείς παράγοντες, όπως μικρόβια και ιούς.
Συνδέονται επίσης, με υπέρ-αντίδραση του ανοσοποιητικού, σε σχέση με δικά του όργανα και ιστούς.
Ελλείψεις του οργανισμού σε μικροθρεπτικά (Κρυμμένη Πείνα), συνδέονται με μεταβολικές διαταραχές.

Μεταβολικές διαταραχές:

Νέα στοιχεία καταδεικνύουν ότι διαφορετικά αυτοάνοσα νοσήματα, έχουν κοινά μεταβολικά χαρακτηριστικά. Άρα και κοινούς παράγοντες που προκαλούν τη νόσο. Ενισχύεται έτσι η άποψη, ότι οι διαταραχές σε επίπεδο μεταβολισμού, προηγούνται της εμφάνισης αυτοάνοσων.
Είναι, δηλαδή, οι διαταραχές του μεταβολισμού που προκαλούν τα αυτοάνοσα και όχι το αντίθετο. Αλλαγές και διαταραχές του μεταβολισμού, συνδέονται άμεσα με την ανάπτυξη αυτοάνοσου νοσήματος.

Αντίσταση στην ινσουλίνη:

Η αυξημένη κατανάλωση υψηλά επεξεργασμένων τροφών και ζάχαρης, αναγκάζουν τον οργανισμό να εκκρίνει όλο και μεγαλύτερες ποσότητες ινσουλίνης, ώστε να διατηρήσει τα επίπεδα του ζαχάρου στο αίμα εντός του φυσιολογικού. Η ινσουλίνη, είναι αυξητικός παράγοντας που αυξάνει την ένταση των φλεγμονών στο σώμα και απορυθμίζει τη λειτουργία του ανοσοποιητικού.
Δείτε Αραχιδονικό οξύ, τι είναι και σχέση με ινσουλίνη και φλεγμονές
και Τι είναι η Αντίσταση στην Ινσουλίνη και αντιμετώπιση  

Διαταραχή του μικροβιώματος:

Η κατανάλωση βιομηχανικών τροφών, αλλά και φρέσκων τροφίμων που έχουν εκτεθεί σε φυτοφάρμακα και παρασιτοκτόνα, επηρεάζει σημαντικά τη μικροβιακή χλωρίδα της τροφής και τη σύσταση του μικροβιώματος του ανθρώπινου οργανισμού. Γνωρίζουμε ότι η σύσταση του μικροβιώματος, είναι κεντρικός παράγοντας στην ομαλή λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος.
Ξεκινάει από το χώμα! Και τι χώμα αφήνουν πίσω τους τα χημικά; Μικροβίωμα του χώματος: Η μικροκοινωνία που ορίζει την Ζωή
Οι συνέπειες; Ένα κατεστραμμένο μικροβίωμα συνεπάγεται μία μεγάλη λίστα ασθενειών

Μειωμένη έκθεση του ανοσοποιητικού σε φυσιολογικά μικρόβια:

Στις ανεπτυγμένες χώρες, λόγω αυξημένης αντισηψίας και ενισχυμένων συνθηκών υγιεινής, το ανοσοποιητικό σύστημα των ανθρώπων δεν έρχεται σε επαφή με τα μικρόβια που χρειάζεται, ώστε να ωριμάσει.
Η ελλιπής έκθεση του ανοσοποιητικού σε φυσιολογικά μικρόβια, είναι ένας από τους παράγοντες που οδηγούν σε αδυναμία αναγνώρισης των κυττάρων του εαυτού. Το ανοσοποιητικό “βλέπει” τα δικά του όργανα και ιστούς ως ξένα, τους επιτίθεται και αναπτύσσεται αυτοανοσία.
Απολυμαντικά-Αντισηπτικά χεριών: Πιο επικίνδυνα από ό,τι νομίζετε 

Έκθεση σε τοξικές χημικές ενώσεις:

βιομηχανικά χημικά, φάρμακα αλλά και φυτικά σκευάσματα έχουν βρεθεί ότι είτε προάγουν την ανάπτυξη αυτοάνοσων ή αυξάνουν τη συχνότητα εξάρσεων αυτών των νοσημάτων.

Έλλειψη σωματικής άσκησης:

η σωματική άσκηση μειώνει τα επίπεδα των ορμονών του στρες, μειώνει την αντίσταση στην ινσουλίνη και έχει ανοσορυθμιστική δράση.

Ψυχογενές στρες:

προκαλεί ορμονικές και μεταβολικές διαταραχές, που αυξάνουν σημαντικά την πιθανότητα ανάπτυξης αυτοανοσίας. Παρότι το ψυχογενές στρες δεν αρκεί από μόνο του, ώστε να οδηγήσει σε αυτοανοσία, επί εδάφους σημαντικής μεταβολικής διαταραχής, μπορεί να πυροδοτήσει την εμφάνιση αυτοάνοσων ασθενειών, όπως ο συστηματικός ερυθηματώδης λύκος, η ψωρίαση, η λεύκη, ο διαβήτης τύπου Ι κ.ά.
Ψυχοσωματικά: Πως το στρες συνδέεται με τα αυτοάνοσα νοσήματα 
Οι παραπάνω παράγοντες είναι κοινοί στα αυτοάνοσα νοσήματα και οδηγούν σε απώλεια της ικανότητας του ανοσοποιητικού συστήματος να αναγνωρίζει τον εαυτό του.

Μεταβολικές Διαταραχές και Μηχανισμοί Ανάπτυξης της Αυτοανοσίας

Υπό φυσιολογικές συνθήκες, το ανοσοποιητικό σύστημα προστατεύει τον οργανισμό από παθογόνα μικρόβια, ιούς, ξένα κύτταρα και χημικές ενώσεις. Η απώλεια της ικανότητας του ανοσοποιητικού να διαχωρίζει τα δικά του κύτταρα από ξένα στοιχεία, προκύπτει κυρίως μέσα από δύο μηχανισμούς:
  • Απώλεια της φυσιολογικής μεταβολικής ισορροπίας του οργανισμού.
  • Υπερ-δραστήριο ανοσοποιητικό σύστημα.
Οι μεταβολικές διαταραχές προκαλούν αλλαγές στη φυσιολογική σύσταση των κυττάρων του οργανισμού και δυσκολεύουν την αναγνώριση τους από το ανοσοποιητικό σύστημα.
Παράλληλα, οι ίδιες μεταβολικές διαταραχές προκαλούν υπερ-δραστηριότητα του ανοσοποιητικού, το οποίο παράγει αντισώματα και επιτίθεται σε στόχους που δεν θα έπρεπε να επιτεθεί.
Οι διαταραχές σε επίπεδο μεταβολισμού, προηγούνται της εμφάνισης αυτοάνοσων.

Αυτοάνοσα: Διαφορετικές Εκδηλώσεις ενός Κοινού Υποκείμενου Προβλήματος

Τα αυτοάνοσα οφείλονται σε κοινές υποκείμενες μεταβολικές διαταραχές. Η αντιμετώπιση αυτών των διαταραχών, τόσο με ιατρικές παρεμβάσεις στον τρόπο ζωής, την κάλυψη των ελλείψεων και τη χρήση φαρμακευτικής αγωγής για τη διαχείριση των φλεγμονών, οδηγεί σε αποτελεσματικότερες θεραπείες και βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών.

Τρόποι εκτός της διατροφής για μείωση της χρόνιας φλεγμονής 

Μόνο σχετικά πρόσφατα, έχουν αρχίσει τα αυτοάνοσα να εξετάζονται ως μια ενιαία κατηγορία νοσημάτων με διαφορετικές εκδηλώσεις ενός κοινού υποκείμενου προβλήματος [2], όπως συμβαίνει και με άλλες κατηγορίες νοσημάτων, για παράδειγμα στον καρκίνο, στις λοιμώξεις και στα καρδιαγγειακά νοσήματα.
Το γεγονός ότι μέχρι σήμερα τα αυτοάνοσα εξετάζονταν ως ξεχωριστές ασθένειες, είχε ως αποτέλεσμα να διαχειρίζονται από διαφορετικές ιατρικές ειδικότητες. Ωστόσο, αυτή η ομάδα ασθενειών έχει κοινά βασικά χαρακτηριστικά, που πρέπει να ληφθούν υπόψη στην αντιμετώπιση τους:
  • Κοινό μεταβολικό υπόβαθρο [17].
  • Προτίμηση προς το γυναικείο φύλο. [19] [20].
  • Έχουν την τάση να εμφανίζονται μαζί. Είναι πολύ συχνό ένα άτομο να εμφανίζει ταυτόχρονα πάνω από μια αυτοάνοση διαταραχή [2] [21].
Οι παράγοντες που δεν σχετίζονται με την κληρονομικότητα, αλλά με τον τρόπο ζωής, παίζουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη των αυτοάνοσων. Παρότι η γενετική προδιάθεση συμμετέχει στην εκδήλωση αυτών των ασθενειών, οι μη-κληρονομικοί παράγοντες παίζουν σημαντικότερο ρόλο απ’ ότι πιστεύαμε παλαιότερα.
Μελέτες σε δίδυμα αδέρφια έχουν δείξει ότι η κληρονομική προδιάθεση εμπλέκεται κατά 25% περίπου, ενώ το υπόλοιπο 75% αφορά σε αίτια που οφείλονται σε παράγοντες κινδύνου[22] ,που συνδέονται με τον τρόπο ζωής.
Προβλήματα Υγείας: Η Προσπάθεια του Οργανισμού να Προσαρμοστεί στον Τρόπο Ζωής σου 

Παράγοντες που μπορούν να πυροδοτήσουν τα αυτοάνοσα είναι για παράδειγμα

  • μεταβολικές διαταραχές,
  • ελλείψεις του οργανισμού,
  • χημικές ενώσεις [23][24],
  • κάποια φάρμακα [25],
  • ιοί, βακτήρια [2],
  • διαταραχή του μικροβιώματος [11],
  • η σύγχρονη δυτική διατροφή [22] ή και τροφές όπως η γλουτένη [2][26].
Όπως αναφέρθηκε νωρίτερα, λόγω δυσλειτουργίας, το ανοσοποιητικό σύστημα δεν αναγνωρίζει τα δικά του κύτταρα και έτσι είναι πιθανό να επιτεθεί σε οποιοδήποτε όργανο, όπως στις αρθρώσεις (προκαλώντας ρευματοειδή αρθρίτιδα), στο θυρεοειδή αδένα (προκαλώντας ύπερ- ή ύπο- λειτουργία του) ή στο νευρικό σύστημα (με την ανάπτυξη σκλήρυνσης κατά πλάκας).
Συχνά, η επίθεση μπορεί να συμβεί ταυτόχρονα σε περισσότερα σημεία του οργανισμού. Εάν κάποιος έχει ένα αυτοάνοσο, έχει αυξημένο κίνδυνο να αναπτύξει και άλλα [2].
Ασθενείς με θυρεοειδίτιδα Χασιμότο, για παράδειγμα, είναι πιθανόν να εμφανίσουν και επιπρόσθετα αυτοάνοσα, όπως ρευματοειδή αρθρίτιδα ή συστηματικό ερυθηματώδη λύκο. Το ίδιο μπορεί να συμβεί αντίστοιχα σε ασθενείς με ρευματοειδή αρθρίτιδα, λύκο, ψωρίαση ή κάποια άλλη αυτοάνοση ασθένεια.

Η Ανεύρεση Αντισωμάτων Σημαίνει και Διάγνωση Αυτοάνοσου Νοσήματος;

Ένα από τα κοινά γνωρίσματα, που ενώνει όλα τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι η παρουσία αντισωμάτων έναντι του ίδιου του οργανισμού (αυτο-αντισώματα).
Γνωρίζουμε ότι μερικά από αυτά τα αντισώματα, μπορούν να υπάρχουν χρόνια πριν την εκδήλωση συμπτωμάτων[2]. Έτσι φαίνεται ότι υπάρχει μια περίοδος, κατά την οποία μπορούμε να παρέμβουμε στους παράγοντες που πυροδοτούν τη νόσο, αρκετά νωρίς για να αποφύγουμε ή να μειώσουμε τις πιθανότητες πλήρους εκδήλωσης ενός αυτοάνοσου νοσήματος.
Η αποκατάσταση της μεταβολικής ισορροπίας του οργανισμού βελτιώνει την κλινική εικόνα και την πορεία της υγείας ασθενών με αυτοάνοσο νόσημα.
Είναι σημαντικό όμως να επισημανθεί, ότι η παρουσία αυτοαντισωμάτων δεν αποτελεί επαρκές κριτήριο για τη διάγνωση αυτοανοσίας.
Είναι ο συνδυασμός της κλινικής εικόνας με τα εργαστηριακά ευρήματα, που οδηγεί το γιατρό στην τελική διάγνωση. Πολλά άτομα, φυσιολογικά έχουν αυτοαντισώματα στο αίμα τους χωρίς κλινικές ενδείξεις ασθένειας.

Tο Επόμενο Βήμα μετά από τη Διάγνωση ενός Αυτοάνοσου Νοσήματος

Η διάγνωση είναι το πρώτο και όχι το τελευταίο βήμα στην αντιμετώπιση των αυτοάνοσων. Είναι ζωτικής σημασίας, παράλληλα ή σε συνέχεια της διάγνωσης ενός αυτοάνοσου νοσήματος, να εντοπιστούν και να διαχειριστούν οι υποκείμενες μεταβολικές διαταραχές και παράγοντες κινδύνου που οδηγούν στην εκδήλωση του.
Όσο νωρίτερα διαχειριστούν τα αίτια πυροδότησης των αυτοάνοσων, τόσο πιο αποτελεσματικές είναι οι παρεμβάσεις πρόληψης και θεραπείας.
Η εξέταση των αυτοάνοσων ως μια ομάδα ασθενειών, που οφείλονται σε κοινούς παράγοντες, έχει δώσει νέες προοπτικές στην αντιμετώπιση τους. Ιδιαίτερα η κατανόηση ότι τα αυτοάνοσα οφείλονται σε παράγοντες κινδύνου, που μπορούν σε ένα μεγάλο μέρος να μεταβληθούν, έχει αλλάξει την οπτική μας σχετικά με τις δυνατότητες πρόληψης, αλλά και την πορεία εξέλιξης αυτών των νοσημάτων.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι ακόμη κι αν κάποιος έχει γενετική προδιάθεση, μπορεί να αποφύγει την εκδήλωση ενός αυτοάνοσου νοσήματος, εφόσον εξαλειφθούν οι παράγοντες που πυροδοτούν αυτή την κατηγορία ασθενειών[2].
Η αποκατάσταση της μεταβολικής ισορροπίας του οργανισμού, σε συνδυασμό με την εφαρμογή εντατικής ιατρικής παρέμβασης στον τρόπο ζωής και διατροφής, βελτιώνει την κλινική εικόνα και την πορεία της υγείας ασθενών με αυτοάνοσο νόσημα.
Νέα στοιχεία επιβεβαιώνουν το γεγονός, ότι για να επιτευχθεί μια ουσιαστική βελτίωση της υγείας και της ποιότητας ζωής, πρέπει ο κάθε ασθενής να αντιμετωπιστεί ως μια μοναδική περίπτωση, να αποκατασταθούν οι μεταβολικές διαταραχές και οι ελλείψεις του οργανισμού σε βασικά θρεπτικά στοιχεία, που οδήγησαν στην εκδήλωση νόσου[9,17,27,28].
Η φαρμακευτική αγωγή, η διόρθωση των ελλείψεων και η διατροφή του κάθε ασθενούς, πρέπει να προσαρμόζονται στο μεταβολικό του προφίλ. Κατ’ αυτό τον τρόπο, οι αλλαγές και οι βελτιώσεις διατηρούνται μακροπρόθεσμα.
Διαβάστε περισσότερα για την προσέγγιση της κλινικής μας εδώ

Βιβλιογραφία

[1] Trends in premature avertable mortality from non-communicable diseases for 195 countries and territories, 1990–2017: a population-based study. Ramon Martinez, Peter Lloyd-Sherlock, Patricia Soliz, Shah Ebrahim, Enrique Vega, Pedro Ordunez, Martin McKee. The Lancet. Global Health, April 2020.
[2] The Autoimmune Connection. Essential Information for Women on Diagnosis, Treatment, and Getting On With Your Life Rita-Baron Faust, Jill P. Buyon. 2016 McGraw-Hill Education.
[3] Autoimmune Disease List. AARDA.
[4] Immunomodulatory Role of Vitamin D: A Review. Agnieszka SkrobotUrszula DemkowMałgorzata Wachowska. Current Trends in Immunity and Respiratory Infections. 2018
[5] Immunomodulatory Effects of Vitamin D in Pregnancy and Beyond Farhan Cyprian. Front. Immunol., 22 November 2019
[6] The Implication of Vitamin D and Autoimmunity: a Comprehensive Review Chen-Yen Yang et. al. Clin Rev Allergy Immunol. 2018 Jul.
[7] Serum metabolomic patterns in patients with autoimmune thyroid disease American Association of Clinical Endocrinologists. Endocrine Practice 2020 Jan..
[8] Circulating metabolites in progression to islet autoimmunity and type 1 diabetes. Springer Link. Diabetologia, 2019 Dec.

[9] Hidden Hunger: Solutions for America’s Aging Populations. Nutrients 2018.

[10] Insulin Resistant Pathways are associated with Disease Activity in Rheumatoid Arthritis and are Subject to Disease Modification through Metabolic Reprogramming; A Potential Novel Therapeutic Approach,” Lorna Gallagher Sian Cregan Monika Biniecka, et al. Arthritis and Rheumatolology. Dec. 16, 2019. https://doi.org/10.1002/art.41190
[11] Targeted Metabolomic Analysis of Serum Fatty Acids for the Prediction of Autoimmune Diseases. Dimitris Tsoukalas, Vassileios Fragoulakis, Evangelia Sarandi et. al. Frontiers in Molecular Biosciences, Metabolomics (6), 2019, November.
[12] Metabolic syndrome, autoimmunity and rheumatic diseases. GabrielaMedina et. al. Pharmacological Research Volume, July 2018.
[13] Environmental Exposures and Autoimmune Diseases: Contribution of Gut Microbiome M. Firoze Khan and Hui Wang. Front. Immunol., 10 January 2020
[14] Metabolic pressure and the breach of immunological self-tolerance Veronica De Rosa, Antonio La Cava & Giuseppe Matarese.18 October 2017. Nature Immunology.
[15] Physical activity and autoimmune diseases: Get moving and manage the disease Author links open overlay panelKassemSharif et. al. Autoimmunity Reviews, 2018.
[16] Stress and the onset of SLE Eric F. Morand 25 January 2018. Nature Reviews Rheumatology volume. https://www.nature.com/articles/nrrheum.2018.2
[17] Targeted Metabolomic Analysis of Serum Fatty Acids for the Prediction of Autoimmune Diseases Dimitris Tsoukalas, Vassileios Fragoulakis, Evangelia Sarandi et. al. Front. Mol. Biosci., 01 November 2019.
[18] Autoimmune Diseases. S.Sohail Ahmed, Paul-Henri Lambert, in The Autoimmune Diseases (Fifth Edition), 2014.
[19] Autoimmune Disease in Women: Endocrine Transition and Risk Across the Lifespan Maunil K. Desai and Roberta Diaz Brinton. Front Endocrinol (Lausanne), 2019.
[20] Autoimmune Disease and Gender: Plausible Mechanisms for the Female Predominance of Autoimmunity Olga L Quintero et. al. J Autoimmun . 2012 May.
[21] SP0228 Polyautoimmunity. Diagnosis and Significance. Anaya J. BMJ Annals of the Rheumatic Diseases 2015;74:55.
[22] Environmental factors in autoimmune diseases and their role in multiple sclerosis Stefanie Jörg et. al. Cell Mol Life Sci. 2016.
[23] Environmental Xenobiotic Exposure and Autoimmunity K Michael Pollard et. al. Curr Opin Toxicol. 2018.
[24] Environmental Exposures and Autoimmune Diseases: Contribution of Gut Microbiome. M Firoze Khan, Hui Wang. Front Immunol . 2020 Jan.
[25] Drug-Induced Lupus Erythematosus Mahdis Solhjoo; Pankaj Bansal; Amandeep Goyal; Krati Chauhan. StatPearls Publishing; 2020 Jan.
[26] Adverse Effects of Gluten Ingestion and Advantages of Gluten Withdrawal in Nonceliac Autoimmune Disease Aaron Lerner et. al. Nutr Rev . 2017 Dec.
[27] World aging population, chronic diseases and impact of modifiable-metabolic risk factors Dr. Dimitris Tsoukalas, MD (Greece). European Institute of Nutritional Medicine, E.I.Nu.M. 20th International Congress of Rural Medicine 2018. Tokyo – Japan.
[28] Anthropogenic Pressure and Lifestyle are the Underlying Cause of Pandemic Chronic Diseases
Dimitris Tsoukalas, Evangelia Sarandi, Aristides Tsatsakis, Daniela Calina. Journal of Siberian Federal University. Biology 2019-09. DOI: 10.17516/1997-1389-0297
Συντάκτης : Dr. Δημήτρης Τσουκαλάς