Τα κάλαντα

Εργο του Κώστα Ευαγγελάτου. Το ρόδι είναι ένα φρούτο - σύμβολο. Συμβολίζει τη γονιμότητα, την ευημερία, την αφθονία και την αιωνιότητα. Στην αρχαία Ελλάδα εμφανίζεται σαν το φρούτο που έδωσε ο Πλούτωνας στην Περσεφόνη για να τη δέσει με τον Αδη, αλλά και σαν έμβλημα στα Ελευσίνια Μυστήρια. Με ρόδια στόλιζαν τους κίονες στον ναό του Σολομώντα, ενώ το ένδυμα του ιερέα ήταν κεντημένο με ρόδια

Ο μεγάλος κατηγορούμενος «Ελλην» ή Εθνικός ή απεχθής Ειδωλολάτρης, τα πάντα με σοφία έζησε, όπως λίγο - πολύ ζούσαν και όλοι οι πρωτόγονοι λαοί της Γης. Είχε οργανώσει τη ζωή του σύμφωνα με το ρυθμό της Φύσης. Οι παραδόσεις, οι γιορτές και τα έθιμά του, στέρεα δεμένα με την αλάθητη λειτουργία της, χρειάζονταν, προκειμένου ν' αντικατασταθούν, μια εφευρετικότητα και φαντασία, αν όχι της ηλικίας του ελληνικού πολιτισμού, αλλά της σοφίας του οπωσδήποτε. Από χιλιετίες ο χρόνος και ο άνθρωπος ταυτίζονταν με λογική και συνέπεια αφομοιωμένοι ο ένας μέσα στον άλλον.

Τα Κάλαντα λοιπόν του Αϊ-Βασίλη και των Χριστουγέννων, είναι «αι Καλένδαι Ιανουαρίου» των ειδωλολατρών, εκδήλωση των Πυανεψίων. Η ονομασία κρατά από τo μήνα Πυανεψώνα. Ο Πυανεψών αντιστοιχούσε στο δικό μας μισό του Οκτώβρη

και πρώτο μισό του Νοέμβρη. Τα Πυανέψια, προς τιμήν της Σκιράδος Αθηνάς και του Απόλλωνα, και πολύ αργότερα του Διόνυσου, γιόρταζαν τη γονιμότητα του χρόνου που έφευγε και τη συνέχιση της γονιμότητας, του ερχόμενου χρόνου που άρχιζε κείνη τη μέρα: τη Νουμηνεία, η δική μας Πρωτοχρονιά. Η πρώτη μέρα (η δική μας Παραμονή) περνούσε με την ανταλλαγή δώρων από οικογένεια σε οικογένεια και με πλουσιοπάροχα τραπέζια. Το βράδυ όλος ο κόσμος βρίσκεται στους δρόμους, τραγουδώντας και χορεύοντας. Το έθιμο έρχεται κατευθείαν από τα Πυανέψια και της «περιφοράς από οικίας εις οικίαν κλάδων ειρεσιώνης (ελιάς) περιετυλιγμένων με έρια και απαρχάς καρπών, προσφοραί τω Ηλίω και ταις Ωραις, υπό παίδων αδόντων άσμα δι' ο εφιλοδωρούντο υπό των οικοδεσποτών». Μόλις ξημερώσει οι πόρτες όλων των σπιτιών είναι στολισμένες με κλάδους δάφνης, στεφάνια κ.τ.λ. όλοι καταστόλιστοι «εκ πορφύρας» συνοδεύουν τους άρχοντας στους ναούς, τραγουδώντας και με λαμπάδες που φωτίζουν την πόλη. Οι δε υπηρέτες των αρχόντων σκορπούν λεφτά στον όχλο. Τη μέρα αυτή την περνούν όλοι στα σπίτια τους που παίζουν κύβους (ζάρια), δούλοι και αφεντικά. Και δε δουλεύουν ούτε οι δούλοι, που κι αν μεθύσουν ακόμη, δεν τιμωρούνται!

Qλο το διήμερο των γιορτών της Πρωτοχρονιάς, που λεγόταν Κάλαντα, και τον ενθουσιασμό που προκαλούσαν στο σύνολο του ειδωλολατρικού κόσμου, οι ειδωλολάτρες το μεταφέρουν στη βυζαντινή εποχή μετά μανίας διόλου χριστιανικής. Πράγμα που προκαλεί την αγανάκτηση του Χρυσόστομου, στο τέλος του 4ου προς τον 5ο αιώνα, που είναι πατριάρχης στην Αντιόχεια.

Παρ' ολ' αυτά, «οι προθύμως ασπασθέντες τον χριστιανισμόν» δεν το βάζανε κάτω. Οπότε πλέον η 6η Οικουμενική Σύνοδος στα 692, καταδίκασε και απαγόρευσε διά του 62ου κανόνος «τας εορτάς και πανηγύρεις ευωχίας των Εθνικών κατά την 1ην Ιανουαρίου, τας καλουμένας Καλένδας Ιανουαρίου».

Η Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια έχει τέτοιο σεβασμό στην αλήθεια και στο κοινό που δεν αναφέρει τις ρίζες των Καλάντων και προσπαθεί να μας πείσει πως πρόκειται για έθιμο βυζαντινής προέλευσης. Και το έθιμο μπορεί να το 'πνιξε ο μαϊμουδισμός μας και η νεοπλουτιστική τάση μας να υιοθετούμε τόσο δουλικά έθιμα, απαρνούμενοι δικά μας, που δεν κατάφερε να τα ξεριζώσει όλη η αιματοβαμμένη βία του Βυζαντίου και της Τουρκοκρατίας. Οσοι μεγαλώσαμε σε επαρχία ζήσαμε αυτή τη λαμπρότητα και τον πλούτο της γιορτής της Πρωτοχρονιάς, κατά τις περιγραφές, ως τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο.

Ετσι δίδεται και μια εξήγηση στο γιατί η Καθολική Δύση ρίχνει όλο της το γιορταστικό βάρος στα Χριστούγεννα, ενώ η πρωτοχρονιά περνά τελείως απαρατήρητη. Η Δύση και το φράγκικο κράτος ειδικά, που συγκροτείται στο έβγα του 9ου αιώνα (στις 25/12 του 800 ο Πάπας στέφει στον Αγιο Πέτρο της Ρώμης τον πρώτο Γάλλο αυτοκράτορα, τον Καρλομάγνο) καταπίνει, παρθένο καθώς είναι από παλιότερες ρίζες, όλο το αντιελληνικό πνεύμα του παπισμού, που ταυτιζόταν σε νοοτροπία με τον ιουδαϊκό φανατισμό.

Αλλά για να ξαναγυρίσουμε στην εποχή που μας ενδιαφέρει, ο Πυανεψιώνας μήνας ήταν γεμάτος παρόμοιες γιορτές στην αρχαία Αθήνα: Τα κυβερνήσια, τα Οσχοφόρια, Θεσμοφόρια, Απατούρια, Χαλκεία, Επιτάφια, είχαν περίπου τις ίδιες εορταστικές εκδηλώσεις. Νέοι στολισμένοι με κλαδιά ελιάς ή αμπελιού κατάφορτα με σταφύλια (Οσχοφόρια) περιδιάβαιναν τα σπίτια, τραγουδούσαν, κι έβρισκαν παντού στρωμένα τραπέζια, ιδιωτών ή του Δήμου.

Αφού λοιπόν, παρ' όλες τις απαγορεύσεις, οι παραδόσεις και τα έθιμα επιβίωναν, όπως η ίδια η Φύση και η ζωή, οι παμπόνηροι Πατέρες σοφίστηκαν ένα τέχνασμα: Σφήνωσαν στην καρδιά των βαθιά θεμελιωμένων ειδωλολατρικών εορτών δικές τους εφευρέσεις κι επέτειους: Τα Εισόδια της Θεοτόκου στις 21 του Νοέμβρη που γίνονταν οι σημαντικότερες ειδικές γιορτές των Πυνεψίων, όπως οι Χύτροι. Κι ακολουθούν τα Χριστούγεννα, πρώην γενέθλια του Μίθρα, Αι- Βασίλης, Θεοφάνεια. Ετσι με λίγη παραπάνω πίεση - κι είχαν μεγάλη ειδικότητα στην άσκησή της - οι χριστιανικές γιορτές βίασαν τη γιορταστική παραδοσιακή διάθεση του ειδωλολατρικού κόσμου.

Αντί επιλόγου

Ενας αγώνας αμείλικτος ξεσπά μεταξύ πολιτισμού και «αγίων», που φθονούν μια ακτινοβολία που δε θα εκπέμψουν ποτέ, πολύ φυσικό άλλωστε, μια και δεν παρακινούνται από καμιά έμπνευση ή αγάπη, αλλά εξυπηρετούν πολιτικές σκοπιμότητες, μισαλλόδοξα συμφέροντα και βλέψεις αιώνων. Ιδέες και θεοί, άνθρωποι κι απάνθρωποι, πνεύμα και συμφέροντα, όλα κουβαριασμένα, καβάλα το 'να πάνω στ' άλλο, αλληλοεξοντώνονται, αλληλοεκτοπίζονται, ή υποτάσσονται στην εγκληματικότητα των μεν ή τo ακατάλυτο πείσμα των άλλων, κι όλα, πάνω στο σώμα της Αγίας, που ξεκοιλιάζουν, της μοναδικής που ξέρω και προσκυνώ, της Ελλάδας.

Μη ναρκισσευόμαστε, ωστόσο, πως χάρη στην αντίδραση μόνο πέρασε η πεμπτουσία της ειδωλολατρίας στο χριστιανισμό και, μάλιστα, πίσω από την πλάτη των Εβραιο-χριστιανών. Μην ξεχνούμε πως «στάθηκε πάντα φροντίδα των κατακτητών λαών, να στερεώνουν τη θέση τους, υιοθετώντας τις λατρείες των καταχτημένων», λέει πολύ σωστά ο G. Thomson.

Επιμέλεια:
Ελένη ΑΡΓΥΡΙΟΥ

ΠΗΓΗ: εφημ. ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ