Τι είναι η φαντασία;

   Αγγελος Βιαννίτης

"Η ικανότητα της ψυχής να προχωρεί σε ελεύθερη και πρωτότυπη σύνθεση παραστάσεων ανεξάρτητα από την εμπειρία...Ιδίως η τέχνη, η θρησκεία και η μεταφυσική είναι γεμάτες από δημιουργήματα της φαντασίας... Η γενική τάση της φαντασίας είναι να απομακρύνεται από την πραγματικότητα
και να αντιφάσκει σε αυτήν. Ωστόσο με τα πετάγματά της βοήθησε στην ανακάλυψη πολλών πραγμάτων.
Η φαντασία προτρέχει του νου και των λογικών υπολογισμών...Η φαντασία είναι πιό κοντά στο ασυνείδητο και το νόημά της είναι σχεδόν πάντα ασύνειδο."
Από το φιλοσοφικό λεξικό του Σωκράτη Γκίκα

Η λέξη φαντασία σχετίζεται με τη μαγεία. Οι λέξεις

magic (μαγεία) και imagination (φαντασία) έχουν την ίδια ρίζα. Ουσιαστικά το είδος εκείνο της φαντασίας που σχετίζεται με τη μαγεία είναι η δημιουργική φαντασία, που βρίσκεται στον αντίποδα της φαντασίωσης. Η δημιουργική φαντασία έχει τη δύναμη να πλάθει σπίθες φωτιάς  (Καθαρού Πνευματικού Λόγου) σε χιλιάδες συνδυασμούς και να ενυλώνει τα αντικείμενά της. Η μαγεία, (από την περσική ρίζα magi που σημαίνει εκείνο που λατρεύει
τη φωτιά) επεξεργάζεται τη φωτιά και μορφοποιεί. Μπορούμε να σχετίσουμε τη μαγεία με το Θεό Ήφαιστο, που σφηριλατεί στη φωτιά τις μορφές του. Η ανάπτυξη της δημιουργικής φαντασίας είναι σημαντική για τον άνθρωπο, επειδή προδιαγράφει τον ορίζοντα πάνω στον οποίο θα κινηθεί.
Είναι δε αυτή δημιουργική όταν συνδιάζεται με την κατάλληλη δράση, ενώ όταν είναι στείρα, τότε μιλούμε για φαντασίωση. Ακόμη η φαντασία επιτελεί και τη λειτουργία της κατανόησης. Με τη φαντασία συνδέουμε μεταξύ τους στοιχεία, κάνουμε συγκρίσεις, δημιουργούμε εικόνες και σύμβολα. Έτσι κτίζουμε το σκελετό, πάνω στον οποίο αποκτούν νόημα τα διάφορα ερεθίσματα, μέσα από αλληλοσυσχετίσεις.

Όπως αναφέρθηκε στην αρχή του κειμένου, η φαντασία υπερβαίνει τη λογική,  μάλιστα συχνά απορρίπτει τη λογική. Ενώ η λογική είναι μια ακολουθία αίτιου / αποτελέσματος, μπορούμε να πούμε ότι η φαντασία συλλαμβάνει ενορατικά τον τελικό σκοπό.

Υπάρχει η άποψη, ότι η φαντασία δεν μπορεί να δημιουργήσει καινούργιες εικόνες. Μας δείχνει πράγματα που στην ουσία ξέρουμε ήδη. Είναι δηλαδή άμεσα συνδεδεμένη με το υποσυνείδητο μας.

Με εκείνο το μέρος του εγκεφάλου μας, που ποτέ δε χρησιμοποιούμε. Η φαντασία μας κρατάει καταγεγραμμένες όλες εκείνες τις εικόνες - μνήμες, που έχουν χαθεί στο πέρασμα των αιώνων και τις εμφανίζει ακριβώς μέσω της λειτουργίας της φαντασίας στο συνειδητό μας. Αν λοιπόν όντως ο άνθρωπος δεν μπορεί να φανταστεί παρά μόνο πράγματα, εικόνες και ιδέες που έχει ήδη δει, τότε μπορείτε να καταλάβετε, ότι όλα εκείνα που φαινομενικά ανήκουν στο χώρο του παράξενου και του παραμυθιού, δεν είναι τίποτα άλλο, από πληροφορίες που υπάρχουν κωδικοποιημένες μέσα του.

Δεν υπάρχουν παραμύθια, μόνο παλιές πραγματικότητες κληρονομημένες από γενιά σε γενιά,

με ένα καταπληχτικό μηχανισμό αιώνιας διατήρησης τους.

 

Σε αυτή την πολύ ενδιαφέρουσα άποψη, εγώ θα ήθελα να συμπληρώσω πως πιστεύω, ό,τι υπήρξε ως τώρα, υπάρχει και πρόκειται να υπάρξει, στον γνωστό μας κόσμο αλλά και σε όλους εκείνους που δεν γνωρίζουμε αλλά υπάρχουν, ή δεν δημιουργήθηκαν ακόμη, υπάρχουν σε έναν χώρο σε μορφή σπόρων - ιδεών. Η φαντασία μας, όταν βρίσκεται σε κατάσταση έμπνευσης (δηλαδή «ευθυγραμίζεται» με τρόπο μυστήριο και μαγικό με αυτές τις αστείρευτες αποθήκες - πηγές), μπορεί και ρίχνει ματιές σε αυτό τον υπέροχο χώρο και δανείζεται από εκεί όλα όσα παρουσιάζει και εκφράζει ο άνθρωπος στον «πραγματικό» - υλικό του κόσμο.

Ο ποιητής Οδ. Ελύτης γράφει πως «η απουσία της φαντασίας μεταβάλλει τον άνθρωπο σε ανάπηρο της πραγματικότητας». 

Αν η διάνοια είναι το μάτι που βλέπει τα τοπία του έξω κόσμου, η φαντασία είναι το μάτι που βλέπει τα τοπία της ψυχής.

Η διάνοια μοιάζει μ' έναν προβολέα που έχει στηθεί στο συνειδητό για να φωτίζει τα φυσικά αντικείμενα.

Η φαντασία, είναι το φανάρι που μ' αυτό κυκλοφορούμε στις σκοτεινές περιοχές του υποσυνείδητου μέχρι τα βάθη του ενστίκτου.

Μ' αυτό βλέπουμε τη μαγεία ενός κόσμου σαν σε ωκεάνειο βυθό.

Η τέχνη, όμως, με την οποία η φαντασία εκφράζεται περισσότερο ελεύθερα είναι η ποίηση με τους χρυσοποίκιλτους κλώνους της,

δηλ. τις λέξεις, τα σύμβολα, τις εικόνες, τις μεταφορές, τη μουσική, το ρυθμό, τη μελωδία και τη ρυθμική που τη στηρίξουν και τη συγκροτούν.

Άλλωστε κατά τον Colleridge, «ποίηση είναι το άλλο όνομα της φαντασίας».

Η ποίηση είναι μια τέχνη του λόγου ζυμωμένη με το είναι μας.

Όλοι την ακούμε, τη διαβάζουμε ή τη δημιουργούμε σε κάποια μορφή της, από μικρές λυρικές φράσεις

και τραγούδια μέχρι τα μεγέθη που μάθαμε να σεβόμαστε ή ορίζουν αποχρώσεις του ψυχισμού μας.

Η Φαντασία είναι μια μορφή της πνευματικής ενεργητικότητας.

Λειτουργεί με εντυπώσεις που συγκρατεί η μνήμη αλλά διαχωρίζεται τελείως από αυτή την τελευταία.

Ο ρόλος της συνίσταται, με τη βοήθεια των κατά μέρος αυτών εντυπώσεων, να δημιουργεί νέες μορφές,

νέους στο σύνολό τους συνδυασμούς. Με άλλα λόγια μπορούμε να ορίσουμε τη φαντασία

ως μια ανώτερη ικανότητα του νου να παράγει ή να αναπαράγει εικόνες.

Ή πόσο βοηθάει η φαντασία στην θεραπεία;

Ο καθηγητής Leslie Walker, υποστηρίζει ότι πολλοί καρκινοπαθείς ανακουφίστηκαν

από θεραπείες χαλάρωσης και "καθοδηγούμενης φαντασίας" ή φανταζόμενοι το σώμα τους να νικάει τους όγκους.  Για αυτόν τον λόγο, θα πρέπει οι δοκιμές που γίνονται να στραφούν προς αυτές τις συμπληρωματικές θεραπείες. Ο καθηγητής Walker, διευθυντής δύο ογκολογικών κέντρων, δοκιμάζει τέτοιες θεραπείες, για 25 χρόνια για να αποδείξει πόσο μπορούν να βελτιώσουν την ποιότητα της ζωής των ασθενών. Στην διάλεξή του στο Συνέδριο της "Διεθνούς Ένωσης ενάντια στον Καρκίνο" είπε:

"Η ιδέα ότι η "καθοδηγούμενη φαντασία" μπορεί να έχει ισχυρά φυσιολογικά και βιολογικά αποτελέσματα, μας πηγαίνει πίσω στον Αριστοτέλη ο οποίος είχε υποστηρίξει ότι η ψυχή ποτέ δεν σκέφτεται χωρίς εικόνα." Οι τεχνικές χαλάρωσης περιλαμβάνουν μυικές ασκήσεις και κάποτε και υπνοθεραπεία.  Κάποιοι ασθενείς φαντάζονται μια σκηνή μάχης ανάμεσα στον καρκίνο και στην φαρμακευτική αγωγή. Άλλοι προτιμούν να φαντάζονται την θεραπευτική διαδικασία σαν ένα λευκό φως

που προάγει την ευεξία και την επαναφορά της υγείας. Πολλοί είναι επίσης όμως και οι γιατροί που έχουν επιφυλάξεις για την αποτελεσματικότητα  τέτοιων εναλλακτικών θεραπειών και τονίζουν με έμφαση ότι αν χρειαστεί να δοκιμαστεί  μια τέτοια θεραπεία θα πρέπει να γίνεται παράλληλα με την κλασική δοκιμασμένη μέθοδο θεραπείας.

ΚΟΡΥΦΗ