Η Ελλάδα για τον Καποδίστρια δεν ήταν απλώς ένα κράτος αλλά ένα φωτεινό παράδειγμα γνώσης, δικαιοσύνης και πνευματικής εξέλιξης, μια γέφυρα παιδείας και πολιτισμού ανάμεσα στην Ανατολή και την Ευρώπη.

 Στυλιανός Καβάζης 

Ιωάννης Καποδίστριας - Το Όραμα που Αντέχει στους Αιώνες

Σε έκθεση του στον Μέτερνιχ, στις 16 Φεβρουαρίου 1816, ένας Αυστριακός πληροφοριοδότης καταγράφει ως εξής τις πραγματικές προθέσεις του Καποδίστρια:

«Η Ελλάς πρέπει κατά τον Καποδίστριαν να κηρυχθή ομοφώνως υφ’ όλων των Δυνάμεων χώρα αφιερωμένη αποκλειστικώς και μόνον εις τας επιστήμας και την διαφώτισιν του ανθρωπίνου γένους, το έδαφός της να κηρυχθή εκ των έξω απρόσβλητον, εσωτερικώς δε να κρατηθή μακράν πάσης ξένης αναμίξεως. Κειμένη μεταξύ Ασίας και Ευρώπης ευκόλως θα κατανοή η Ελλάς το νόημα της μυστικοπαθούς ζωής της Ανατολής, ενώ από την άλλην πλευράν θα δέχεται το εκλεπτυσμένον πνεύμα των Ευρωπαίων, δημιουργούσα κατ’ αυτόν τον τρόπον μίαν δι’ ολόκληρον την ανθρωπότητα σωτήριον ισορροπίαν.»

(Ενεπεκίδης, Ρήγας-Υψηλάντης)

Αυτό το όραμα δεν αποτελούσε μια ουτοπία. Ο Καποδίστριας, έχοντας νιώσει τις συνέπειες της διαλυμένης επανάστασης, επιδίωξε να οικοδομήσει μια Ελλάδα ισχυρή, οργανωμένη και φωτισμένη. Ίδρυσε διοικητικούς θεσμούς, συγκρότησε τακτικό στρατό και προσπάθησε να περιορίσει τη δύναμη των τοπικών κοτζαμπάσηδων, ώστε η χώρα να ξεφύγει από την αναρχία και τις φατρίες που τη διέσχιζαν. Ιδρύθηκε η Εθνική χρηματιστική Τράπεζα (1828,πρόδρομος της Εθνικής Τράπεζας η οποία ιδρύθηκε 13 χρόνια μετά), ενώ η εκπαίδευση και οι πολιτιστικές υποδομές τέθηκαν στο επίκεντρο της εθνικής αναγέννησης. Η Ελλάδα για τον Καποδίστρια δεν ήταν απλώς ένα κράτος αλλά ένα φωτεινό παράδειγμα γνώσης, δικαιοσύνης και πνευματικής εξέλιξης, μια γέφυρα παιδείας και πολιτισμού ανάμεσα στην Ανατολή και την Ευρώπη.

Όμως το όραμά του προσέκρουσε σε ισχυρές αντιστάσεις. Οι τοπικοί άρχοντες ένιωθαν ότι η εξουσία τους απειλούνταν, ενώ οι ξένες δυνάμεις ανησυχούσαν για μια Ελλάδα που θα γινόταν ανεξάρτητο κέντρο πολιτικής και πολιτιστικής επιρροής. Η προσπάθειά του να συγκεντρώσει εξουσία και να περιορίσει τις φατρίες προκάλεσε φόβο, μίσος και συνωμοσίες. Τελικά, ο Καποδίστριας δολοφονήθηκε ως θύμα της αντίθεσης ανάμεσα στο όραμα και τα προσωπικά συμφέροντα.

Παρά τον τραγικό θάνατό του, η κληρονομιά του είναι ανεκτίμητη. Οι θεσμοί που ίδρυσε, η αξία που έδωσε στη μόρφωση και η ιδέα μιας Ελλάδας που θα συνδύαζε σοφία Ανατολής και εκλέπτυνση Δύσης έθεσαν τα θεμέλια για το μέλλον του νεοελληνικού κράτους. Ο Καποδίστριας έδειξε ότι η Ελλάδα μπορούσε να είναι κάτι περισσότερο από γεωγραφικό ή στρατιωτικό χώρο μπορούσε να γίνει φάρος γνώσης, ελευθερίας και πολιτισμού, που θα εμπνεύσει ολόκληρη την ανθρωπότητα, ακόμη και μέσα από τις σκοτεινές ημέρες της αντιπαράθεσης και της βίας.

Κι όμως, σχεδόν 200 χρόνια μετά, το όραμά του δεν έχει εκπληρωθεί ούτε κατά διάνοια,η Ελλάδα εξακολουθεί να δοκιμάζεται από τις ίδιες διαμάχες εξουσίας και κοινωνικές ανισορροπίες που ο Καποδίστριας ήθελε να υπερβεί. Η άνανδρη δολοφονία του δεν επέτρεψε στο όραμά του να ανθίσει όπως θα μπορούσε, και η πικρία γι’ αυτό παραμένει ζωντανή στην ιστορική μνήμη. Παρ’ όλα αυτά, η κληρονομιά του δεν χάθηκε, οι ιδέες του φωτίζουν ακόμα τον δρόμο και δείχνουν ότι η Ελλάδα μπορεί να ονειρευτεί ξανά μια κοινωνία δίκαιη, φωτισμένη και ενωμένη. Ίσως η μεγαλύτερη διδασκαλία του είναι ότι τα μεγάλα οράματα δεν πεθαίνουν ακόμη κι αν η ιστορία τα σταματά, η ελπίδα και η γνώση συνεχίζουν να εμπνέουν και να γεννούν νέα όνειρα για το μέλλον.

Στυλ. Καβάζης