Πόλεμοι και περιβάλλον: Η αόρατη καταστροφή που μένει για δεκαετίες

Από τη Γάζα και τον Λίβανο μέχρι την Ουκρανία και το Ιράν, οι σύγχρονες συγκρούσεις δεν αφήνουν πίσω τους μόνο ανθρώπινα θύματα και κατεστραμμένες πόλεις. Αφήνουν ένα τοξικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα που απειλεί την υγεία, την οικονομία και τα οικοσυστήματα για πολλές γενιές

 Αντώνης Ζήβας

Γράφει ο Αντώνης Ζήβας

Οι εικόνες από έναν πόλεμο είναι συνήθως οι ίδιες: κατεστραμμένα κτίρια, καμένα οχήματα, διαλυμένες υποδομές και πάνω από όλα ανθρώπινες απώλειες.

Υπάρχει όμως μία ακόμη διάσταση των σύγχρονων συγκρούσεων που σπάνια βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Είναι η περιβαλλοντική καταστροφή που εξελίσσεται αθόρυβα,

συνεχίζει να επηρεάζει για τα επόμενα χρόνια τις τοπικές κοινωνίες πολύ μετά τη σίγαση των όπλων και σε αρκετές περιπτώσεις αποδεικνύεται σχεδόν αδύνατο να αποκατασταθεί.

Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι κάθε μεγάλης κλίμακας στρατιωτική σύγκρουση αφήνει πίσω της ένα πολύπλοκο μίγμα τοξικών ουσιών, βαρέων μετάλλων, κατεστραμμένων υδάτινων πόρων και μολυσμένων εδαφών.

Το κόστος αυτής της καταστροφής δεν μετριέται μόνο σε χρήματα, αλλά και σε χαμένες καλλιέργειες, αύξηση ασθενειών, εξαφάνιση ειδών και υποβάθμιση ολόκληρων οικοσυστημάτων.

Διεθνείς οργανισμοί, μεταξύ των οποίων το Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP), επισημαίνουν ότι η προστασία του περιβάλλοντος δεν αποτελεί δευτερεύον ζήτημα σε περίοδο πολέμου, αλλά αναγκαία προϋπόθεση για την επιβίωση και την ανοικοδόμηση των κοινωνιών μετά τη λήξη των εχθροπραξιών.

Πόλεμοι και περιβάλλον: Όταν τα διυλιστήρια και οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις μετατρέπονται σε τοξικές βόμβες

Ένα από τα μεγαλύτερα περιβαλλοντικά προβλήματα προκύπτει όταν στρατιωτικές επιχειρήσεις πλήττουν ενεργειακές εγκαταστάσεις.

Οι πυρκαγιές σε διυλιστήρια, αποθήκες καυσίμων και πετρελαϊκές υποδομές απελευθερώνουν τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα, διοξειδίου του θείου, οξειδίων του αζώτου, πτητικών οργανικών ενώσεων και μικροσκοπικών αιωρούμενων σωματιδίων που εισχωρούν βαθιά στους πνεύμονες.

Στρατιωτικό πλήγμα σε διυλιστήριο

Παράλληλα, η καύση χημικών προϊόντων μπορεί να δημιουργήσει διοξίνες και άλλες ιδιαίτερα επικίνδυνες ενώσεις, οι οποίες παραμένουν στο περιβάλλον για πολλά χρόνια και συσσωρεύονται στα οικοσυστήματα και στην τροφική αλυσίδα.

Η εμπειρία από τον Πόλεμο του Κόλπου το 1991 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Οι φωτιές στα πετρελαιοπηγάδια του Κουβέιτ συνέχισαν να καίνε επί μήνες, προκαλώντας μία από τις μεγαλύτερες ανθρωπογενείς ατμοσφαιρικές ρυπάνσεις που έχουν καταγραφεί.

Σήμερα, αντίστοιχες ανησυχίες εκφράζονται για περιοχές της Ουκρανίας, της Γάζας και του Ιράν, όπου στρατιωτικά πλήγματα έχουν προκαλέσει εκτεταμένες πυρκαγιές σε ενεργειακές και βιομηχανικές εγκαταστάσεις.

Το δηλητήριο που περνά στο έδαφος και στο νερό

Οι συνέπειες ενός πολέμου δεν περιορίζονται στον αέρα.

Καύσιμα, λιπαντικά, εκρηκτικά, βαρέα μέταλλα και υπολείμματα πυρομαχικών εισχωρούν στο υπέδαφος και στα υπόγεια υδροφόρα στρώματα.

Οι γεωπόνοι επισημαίνουν ότι σε πολλές εμπόλεμες περιοχές απαιτούνται χρόνια μέχρι να καταστεί ασφαλής η καλλιέργεια της γης.

Σε αρκετές περιπτώσεις, η μόλυνση οδηγεί σε αυξημένες συγκεντρώσεις μολύβδου, αρσενικού, υδραργύρου και άλλων τοξικών στοιχείων, τα οποία μπορούν να περάσουν στα αγροτικά προϊόντα και κατ’ επέκταση στην ανθρώπινη διατροφή.

Οι επιπτώσεις αυτές είναι δύσκολο να καταγραφούν άμεσα, όμως εμφανίζονται σταδιακά μέσα από αύξηση περιστατικών καρκίνου, αναπνευστικών προβλημάτων και συγγενών ανωμαλιών, όπως έχει καταδείξει η εμπειρία προηγούμενων πολεμικών συγκρούσεων.

Ουκρανία: Το μεγαλύτερο περιβαλλοντικό πεδίο μάχης της Ευρώπης

Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει ήδη χαρακτηριστεί από αρκετούς ειδικούς ως η μεγαλύτερη περιβαλλοντική κρίση που έχει γνωρίσει η Ευρώπη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Οι ουκρανικές αρχές έχουν καταγράψει χιλιάδες περιστατικά περιβαλλοντικής ζημιάς, που περιλαμβάνουν καταστροφή προστατευόμενων περιοχών, πυρκαγιές σε δάση, ρύπανση ποταμών, διαρροές καυσίμων και ζημιές σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις.

Η ανατίναξη του φράγματος της Καχόβκα το 2023 αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Η ανατίναξη του φράγματος της Καχόβκα

Η καταστροφή προκάλεσε εκτεταμένες πλημμύρες, εξαφάνισε σημαντικούς υδροβιότοπους, μόλυνε γεωργικές εκτάσεις και επηρέασε την παροχή νερού σε εκατομμύρια ανθρώπους. Παράλληλα, αποκάλυψε ιζήματα που περιείχαν επικίνδυνες ουσίες, αυξάνοντας τον κίνδυνο περαιτέρω ρύπανσης.

Γάζα και Λίβανος: Η οικολογική διάσταση που περνά απαρατήρητη

Στη Γάζα, οι επανειλημμένες καταστροφές των δικτύων ύδρευσης και αποχέτευσης έχουν οδηγήσει σε σοβαρή επιβάρυνση των υπόγειων υδάτων και της παράκτιας ζώνης της Μεσογείου.

Η καταστροφή εγκαταστάσεων επεξεργασίας λυμάτων, η συσσώρευση εκατομμυρίων τόνων ερειπίων και η αδυναμία ασφαλούς διαχείρισης αποβλήτων δημιουργούν ένα περιβάλλον αυξημένου κινδύνου για την εμφάνιση επιδημιών και τη συνεχή επιβάρυνση του θαλάσσιου οικοσυστήματος.

Καπνός υψώνεται μετά τις ισραηλινές επιδρομές στο Ισλαμικό Πανεπιστήμιο της Γάζας (IUG), στις 11 Οκτωβρίου 2023

Στον Λίβανο, οι βομβαρδισμοί βιομηχανικών περιοχών και οι μεγάλες πυρκαγιές έχουν προκαλέσει εκτεταμένη ατμοσφαιρική ρύπανση, ενώ ειδικοί έχουν επισημάνει τον κίνδυνο μακροχρόνιας μόλυνσης του εδάφους σε αρκετές περιοχές κοντά στα σημεία των συγκρούσεων.

Οι νάρκες που σκοτώνουν ακόμη και όταν τελειώνει ο πόλεμος

Η περιβαλλοντική κληρονομιά των συγκρούσεων δεν περιορίζεται στις χημικές ουσίες.

Εκατομμύρια νάρκες και μη εκραγέντα πυρομαχικά παραμένουν θαμμένα στο έδαφος μετά τη λήξη των πολέμων.

Πέρα από τον κίνδυνο για τον άνθρωπο, εμποδίζουν την επιστροφή των αγροτών στις καλλιέργειες, δυσχεραίνουν την αποκατάσταση των δασών και καθυστερούν σημαντικά κάθε προσπάθεια οικονομικής ανάκαμψης.

Η αποναρκοθέτηση μεγάλων περιοχών μπορεί να διαρκέσει δεκαετίες, με τεράστιο οικονομικό κόστος.

Το περιβάλλον ως «σιωπηλό θύμα» των συγκρούσεων

Τα τελευταία χρόνια ενισχύεται η συζήτηση γύρω από το κατά πόσο η εκτεταμένη περιβαλλοντική καταστροφή κατά τη διάρκεια ενός πολέμου θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αυτόνομο διεθνές έγκλημα.

Νομικοί και ειδικοί στο διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο υποστηρίζουν ότι το υφιστάμενο πλαίσιο δεν επαρκεί για να αντιμετωπίσει περιπτώσεις όπου η καταστροφή οικοσυστημάτων, υδάτινων πόρων και φυσικών υποδομών προκαλεί μακροχρόνιες συνέπειες για εκατομμύρια ανθρώπους.

Παράλληλα, εξελίσσεται διεθνής συζήτηση για την αναγνώριση του «οικοκτόνου» (ecocide) ως διεθνούς εγκλήματος, δίπλα στα εγκλήματα πολέμου, τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και τη γενοκτονία. Αν και η ένταξή του στο πλαίσιο του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου δεν έχει ακόμη προχωρήσει, ολοένα περισσότερα κράτη και οργανώσεις ζητούν την ενίσχυση της νομικής προστασίας του περιβάλλοντος σε περιόδους ένοπλων συγκρούσεων.

Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι ότι η αποκατάσταση των φυσικών καταστροφών αρχίζει συνήθως μόνο όταν τα φώτα της διεθνούς δημοσιότητας έχουν σβήσει.

Οι επιπτώσεις διαρκούν περισσότερο από τον ίδιο τον πόλεμο

Η ανοικοδόμηση μιας πόλης μπορεί να ολοκληρωθεί μέσα σε μία ή δύο δεκαετίες. Η αποκατάσταση ενός μολυσμένου υδροφόρου ορίζοντα, ενός καμένου δάσους ή ενός εδάφους επιβαρυμένου με τοξικά κατάλοιπα μπορεί να απαιτήσει πολύ περισσότερο χρόνο, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις η πλήρης επαναφορά του φυσικού περιβάλλοντος είναι πρακτικά αδύνατη.

Αυτός είναι και ο λόγος που ολοένα περισσότεροι επιστήμονες χαρακτηρίζουν το περιβάλλον ως το «σιωπηλό θύμα» των πολέμων.

 Οι ανθρώπινες απώλειες συγκλονίζουν δικαίως τη διεθνή κοινότητα, όμως οι οικολογικές συνέπειες εξελίσσονται αθόρυβα, χωρίς να κυριαρχούν στους τίτλους των ειδήσεων.

Κι όμως, είναι αυτές που θα καθορίσουν την ποιότητα ζωής, τη δημόσια υγεία και την οικονομική ανάκαμψη ολόκληρων περιοχών για πολλές γενιές μετά το τέλος των εχθροπραξιών.

 

 https://www.zougla.gr/perivallon/polemoi-kai-perivallon-i-aorati-katastrofi-pou-menei-gia-dekaeties/