Η δημογραφική συρρίκνωση της Ελλάδας είναι πλέον μια πραγματικότητα που δεν μπορεί να αναστραφεί, ωστόσο οι συνέπειές της μπορούν να μετριαστούν μέσα από στοχευμένες και μακροπρόθεσμες πολιτικές. Αυτό υπογραμμίζει σε συνέντευξή του στο Liberal ο Καθηγητής Δημογραφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης (ΔΠΘ) και Διευθυντής του Ινστιτούτου Πληθυσμιακών Ερευνών, Κωνσταντίνος Ζαφείρης, σχολιάζοντας τις προβλέψεις της έκθεσης Ageing Report 2027 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής,
σύμφωνα με τις οποίες ο πληθυσμός της χώρας αναμένεται να μειωθεί στα 7,6 εκατομμύρια έως το 2080.Παρότι επισημαίνει την αβεβαιότητα που χαρακτηρίζει τις δημογραφικές προβολές σε βάθος δεκαετιών, ξεκαθαρίζει ότι η Ελλάδα θα βρεθεί αντιμέτωπη με ένα ολοένα μικρότερο και γηραιότερο πληθυσμό, με σοβαρές επιπτώσεις στην οικονομία, στην αγορά εργασίας και στο ασφαλιστικό σύστημα.
Ο κ. Ζαφείρης εστιάζει στα βαθύτερα αίτια της υπογεννητικότητας, συνδέοντας την απροθυμία ή την αδυναμία των νέων ζευγαριών να δημιουργήσουν οικογένεια με το στεγαστικό πρόβλημα, τους χαμηλούς μισθούς και την εργασιακή ανασφάλεια. Παράλληλα, τονίζει ότι η αύξηση των ορίων συνταξιοδότησης δεν μπορεί να αποτελέσει τη μοναδική απάντηση στη γήρανση του πληθυσμού, ενώ αναδεικνύει τον ρόλο της Τεχνητής Νοημοσύνης, της καινοτομίας και της παραγωγικότητας στην αντιμετώπιση των οικονομικών επιπτώσεων.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στην ανάγκη συγκράτησης των νέων στην ελληνική περιφέρεια, προειδοποιώντας ότι χωρίς ουσιαστική αποκέντρωση, επενδύσεις σε υποδομές και μια συνεκτική στρατηγική περιφερειακής ανάπτυξης, η χώρα κινδυνεύει να βρεθεί αντιμέτωπη με ακόμη εντονότερες κοινωνικές και οικονομικές ανισορροπίες.
Συνέντευξη στον Χρήστο Θ. Παναγόπουλο
Κύριε Ζαφείρη, η νέα έκθεση Ageing Report 2027 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προβλέπει ότι ο πληθυσμός της Ελλάδας θα μειωθεί από 10,4 εκατομμύρια το 2025 σε μόλις 7,6 εκατομμύρια το 2080. Μιλάμε, δηλαδή, για απώλεια σχεδόν 2,8 εκατομμυρίων κατοίκων. Πόσο ρεαλιστική θεωρείτε αυτή την πρόβλεψη; Έχει εισέλθει η Ελλάδα σε μια μη αναστρέψιμη πορεία δημογραφικής συρρίκνωσης ή υπάρχουν ακόμη περιθώρια ουσιαστικής αλλαγής;
Για να απαντήσω στην ερώτησή σας, θα σας δώσω ένα παράδειγμα. Μπορούμε να προβλέψουμε με αρκετή ακρίβεια πόση ώρα θα χρειαστείτε για να βγείτε από το γραφείο σας και να φτάσετε στο αυτοκίνητό σας. Αν όμως σας ρωτήσω πόση ώρα θα χρειαστείτε για να πάτε στη Θεσσαλονίκη, θα έχετε την ίδια ακρίβεια; Προφανώς όχι. Άρα, όσο πιο μακριά πηγαίνουν χρονικά οι προβλέψεις, τόσο πιο ασαφείς και επισφαλείς γίνονται.
Εδώ υπάρχει και ένα άλλο ζήτημα. Η προβολή αυτή λέει ότι σε 25 χρόνια θα φτάσουμε περίπου στα 9,2 εκατομμύρια κατοίκους, ενώ σε βάθος 50 ετών στα 7,6 εκατομμύρια. Επιτρέψτε μου να σας πω ότι τα 9,2 εκατομμύρια σε 25 χρόνια εγώ τα θεωρώ πολλά. Το τι ακριβώς θα γίνει στο μέλλον είναι μια μεγάλη ιστορία.
Θα πρέπει να εξετάσουμε όλες τις παραμέτρους και να κάνουμε σενάρια. Αυτό άλλωστε έχει γίνει: εκείνο που δημοσιεύσατε στο Liberal είναι το κεντρικό σενάριο. Χρειάζεται να εξετάσουμε τι θα συμβεί με τις συνιστώσες της πληθυσμιακής μεταβολής: ποια θα είναι η θνησιμότητα, ποια θα είναι η γονιμότητα στο μέλλον και τι θα γίνει με τη μετανάστευση. Είναι, λοιπόν, μια εκτίμηση για μια περίοδο που εκτείνεται περίπου μισόν αιώνα από σήμερα. Ο βαθμός αβεβαιότητας των ευρημάτων είναι προφανής.
Αν με ρωτάτε εάν η δημογραφική συρρίκνωση της Ελλάδας μπορεί να αναστραφεί, η απάντησή μου είναι όχι. Μπορεί, όμως, να γίνει λιγότερο επαχθής. Ας δούμε, για παράδειγμα, τη γονιμότητα. Σήμερα βρίσκεται περίπου στο 1,2 παιδί ανά γυναίκα και, σύμφωνα με την προβολή, το 2050 θα φτάσει στα 1,37 παιδιά ανά γυναίκα. Ουσιαστικά, ξέρετε τι λέει αυτή η προβολή; Ότι δεν θα έχουμε πάρει ουσιαστικά μέτρα για τη γονιμότητα. Γνωρίζουμε ότι είναι χαμηλή και ότι θα παραμείνει χαμηλή για αρκετά χρόνια. Αλλά η αύξησή της μόλις στο 1,37 σε 25 χρόνια δεν αλλάζει ουσιαστικά την κατάσταση.
Θα μπορούσαμε, για παράδειγμα, να θέσουμε έναν στόχο στο 1,6 ή στο 1,65 παιδί ανά γυναίκα. Θα είναι τόσο διαφορετικές οι τάσεις που θα δούμε στο μέλλον; Όχι, αλλά θα είναι κάπως καλύτερες.
Κατά τη γνώμη μου, υπάρχουν δύο τρόποι να αντιμετωπίσει κανείς αυτή την κατάσταση. Ο ένας είναι να πει: «Μας πήρε το ποτάμι, το ποτάμι δεν γυρίζει πίσω» και να αφήσει τα πράγματα όπως είναι. Ο άλλος είναι να αναγνωρίσει αυτό που λέμε εδώ και χρόνια, ότι η Ελλάδα έχει σοβαρότατο δημογραφικό πρόβλημα και ότι πρέπει οπωσδήποτε να αναπτυχθούν δημογραφικές και πληθυσμιακές πολιτικές με συνέπεια και συνέχεια.
Διαφορετικά, η Ελλάδα θα αντιμετωπίσει μεγάλο πρόβλημα στο μέλλον, είτε επαληθευτούν ακριβώς αυτές οι προβολές είτε όχι. Ό,τι κι αν γίνει, ο πληθυσμός της Ελλάδας θα συρρικνωθεί και η χώρα θα περάσει από μια πολύ πιο έντονη φάση γήρανσης σε σχέση με τη σημερινή. Θα αυξηθεί σημαντικά και ο αριθμός των ανθρώπων άνω των 65 ετών.
Με προλάβατε στο επόμενο ερώτημα, καθώς ένα από τα πιο ανησυχητικά ευρήματα της έκθεσης είναι ότι το 2050 σχεδόν ένας στους τρεις κατοίκους της χώρας θα είναι άνω των 65 ετών, ενώ για κάθε 100 πολίτες εργάσιμης ηλικίας θα αντιστοιχούν περίπου 70 ηλικιωμένοι. Τι σημαίνει αυτή η ανατροπή της ηλικιακής πυραμίδας για τη βιωσιμότητα του ασφαλιστικού συστήματος, τις συντάξεις και το Εθνικό Σύστημα Υγείας; Μήπως πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε το μοντέλο κοινωνικής προστασίας;
Κοιτάξτε, αυτή είναι μια πολύ μεγάλη συζήτηση. Κατ’ αρχάς, αυτό που θα δούμε σίγουρα στο μέλλον είναι ότι θα αυξηθεί ο αριθμός των συνταξιούχων και, ταυτόχρονα, θα μειωθεί ο πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας. Δεν υπάρχει αμφιβολία γι’ αυτό.
Όμως, το ζήτημα είναι πολύ βαθύτερο απ’ όσο φαίνεται. Ένας τρόπος να αντιμετωπίσεις το πρόβλημα, σε κάποιον βαθμό, είναι να αυξήσεις την ηλικία συνταξιοδότησης. Αλλά αυτό έχει τα όριά του. Είναι άλλο πράγμα να είσαι ένας υγιής συνταξιούχος και άλλο να είσαι ένας άνθρωπος που δεν μπορεί να εργαστεί. Πρέπει, δηλαδή, να εξετάσουμε το προσδόκιμο υγιούς ζωής, το οποίο στην Ελλάδα βρίσκεται γύρω στα 70 έτη, 70 και κάτι. Δεν μπορεί, επομένως, η αύξηση των ορίων ηλικίας να λειτουργήσει ως μοναδική λύση.
Από την άλλη, πρέπει να εξετάσουμε την οικονομική ανάπτυξη της χώρας. Μιλάμε για την Ελλάδα συνολικά, για το εθνικό πλαίσιο. Θα πρέπει οπωσδήποτε να δούμε πώς μπορούμε να χρηματοδοτήσουμε τις μελλοντικές ανάγκες όχι μόνο του συστήματος υγείας και του συνταξιοδοτικού συστήματος, αλλά και του ευρύτερου συστήματος κοινωνικής πρόνοιας.
Οι άνθρωποι που θα βρίσκονται σε μεγαλύτερες ηλικίες, ιδίως οι υπερήλικες, πρέπει να έχουν ένα αξιοπρεπές βιοτικό επίπεδο και έναν τρόπο ζωής που τους αρμόζει. Δεν μπορείς να αφήσεις αυτούς τους ανθρώπους χωρίς κοινωνική στήριξη. Πρέπει επίσης να εντάξεις την έννοια της ενεργού γήρανσης, ώστε να αισθάνονται ότι εξακολουθούν να προσφέρουν στην κοινωνία. Άρα, όπως βλέπετε, οι πιέσεις είναι πολύπλευρες.
Όταν έχεις πάρα πολύ λίγα παιδιά, περνάς σε μια πληθυσμιακή φάση κατά την οποία, ό,τι κι αν κάνεις, η μέση ηλικία του πληθυσμού θα αυξηθεί. Μπορείς να το αποφύγεις; Όχι. Μπορείς όμως να μετριάσεις τις συνέπειες και να κάνεις την κατάσταση λιγότερο δύσκολη.
Η κατάσταση θα είναι δύσκολη. Γι’ αυτό πρέπει να συζητήσουμε σοβαρά ορισμένα πράγματα για το μέλλον της χώρας μας. Ανεξάρτητα από τους αριθμούς, τις εκτιμήσεις, το ποιος τις κάνει ή ποια μεθοδολογία ακολουθεί, όλα αυτά τα ζητήματα θα τα βρούμε μπροστά μας, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο.
Σύμφωνα με την Κομισιόν, ο πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας θα περιοριστεί από περίπου 6 εκατομμύρια σήμερα σε 3,8 εκατομμύρια το 2080, ενώ ο δυνητικός ρυθμός ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας προβλέπεται να υποχωρήσει στο 0,2% το 2050. Πόσο ισχυρή μπορεί να παραμείνει μια οικονομία με ολοένα και λιγότερους εργαζομένους; Μπορούν η αύξηση της παραγωγικότητας, η Τεχνητή Νοημοσύνη και οι νέες τεχνολογίες να αντισταθμίσουν τις συνέπειες της δημογραφικής γήρανσης;
Ναι, ακριβώς. Αυτά είναι τα ζητήματα που θέτω κι εγώ. Όπως σας είπα, όλοι αυτοί οι αριθμοί είναι συζητήσιμοι. Μιλάμε για προβολές σε βάθος 50 ετών, όχι για μετεωρολογικές προβλέψεις που μπορούμε να ελέγξουμε σε μία εβδομάδα.
Πρέπει οπωσδήποτε να σκεφτούμε πώς οι νέες τεχνολογίες, η Τεχνητή Νοημοσύνη και ο εκσυγχρονισμός της βιομηχανικής παραγωγής θα βοηθήσουν στην ανάπτυξη της χώρας. Και, μέσα από αυτή την ανάπτυξη, πώς θα ενισχυθούν τα οικονομικά της χώρας, που αποτελούν πολύ σημαντική πλευρά του ζητήματος. Πρέπει να στραφούμε προς τις νέες τεχνολογίες.
Υπάρχει πάρα πολλή δουλειά να κάνουμε, την οποία δεν είμαι σίγουρος ότι έχουμε κάνει μέχρι σήμερα. Τώρα αρχίζουμε να συζητάμε τι θα γίνει με όλα αυτά. Επειδή, όμως, θα αντιμετωπίσουμε καταστάσεις ανάλογες με εκείνες που περιγράφονται, είμαι βέβαιος ότι θα χρειαστούμε λύσεις που περνούν από αυτά τα μονοπάτια.
Δεν μπορούμε να εφαρμόζουμε παλιές λύσεις σε νέα προβλήματα. Πρέπει να καινοτομήσουμε: στην έρευνα, που είναι βασική για την οικονομική ανάπτυξη, στην παραγωγή, στην επιμόρφωση των νέων εργαζομένων και στα συστήματα διά βίου μάθησης. Έτσι, οι άνθρωποι αυτοί θα μπορούν να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους χωρίς να επωμιστούν ένα τεράστιο, ασήκωτο βάρος.
Άλλωστε, κάποια στιγμή και οι σημερινοί εργαζόμενοι θα γίνουν συνταξιούχοι και θα χρειαστεί να τους στηρίξουν οι επόμενες γενιές. Αυτό δεν πρέπει να το ξεχνάμε. Όλα αυτά τα ζητήματα οφείλουμε να τα εξετάσουμε με πολύ μεγάλη σοβαρότητα και προσοχή.
Οι τάσεις αυτές θα εμφανιστούν μπροστά μας. Ίσως όχι με την ίδια ένταση, ίσως με κάπως διαφορετικό τρόπο, αλλά θα τις αντιμετωπίσουμε. Επομένως, αντί να αφήσουμε τα πράγματα στην τύχη τους, πρέπει να προσπαθήσουμε να τα διαχειριστούμε, μεταξύ άλλων και με τις λύσεις που αναφέρατε.
Μιλήσαμε προηγουμένως για τη γονιμότητα στην Ελλάδα, η οποία βρίσκεται πολύ κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης των γενεών. Με βάση και τη δική σας επιστημονική εμπειρία, γιατί οι νέοι Έλληνες καθυστερούν ή αποφεύγουν να δημιουργήσουν οικογένεια; Πόσο καθοριστικοί είναι οι χαμηλοί μισθοί, η στεγαστική κρίση και η εργασιακή ανασφάλεια; Και γιατί οι μέχρι σήμερα δημογραφικές πολιτικές δεν φαίνεται να αποδίδουν τα αναμενόμενα;
Κοιτάξτε, σε όλες τις χώρες, με την οικονομική ανάπτυξη, οι άνθρωποι άρχισαν να αποκτούν λιγότερα παιδιά. Στην Ελλάδα, όμως, υπάρχει και ένα επιπλέον πρόβλημα: τα λίγα παιδιά που γεννιούνται, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, γεννιούνται από όλο και λιγότερους ανθρώπους. Πολλοί από τους σημερινούς νέους έχουν ζήσει μέσα σε συνθήκες οικονομικής κρίσης, δηλαδή σε συνθήκες που αποτρέπουν τα ζευγάρια από το να κάνουν παιδιά, να δημιουργήσουν οικογένεια και να σχεδιάσουν το μέλλον τους.
Δείτε το πρόβλημα της κατοικίας και τα προβλήματα που υπάρχουν στην αγορά εργασίας. Πρέπει να εξετάσουμε σε συνδυασμό την οικονομική κατάσταση και το πώς αυτή επηρεάζει τις επιλογές των ζευγαριών.
Βεβαίως, τις τελευταίες δεκαετίες έχει επικρατήσει και μια κουλτούρα μικρότερων οικογενειών. Νομίζω ότι το πρότυπο που κυριάρχησε ήταν να έχει κάθε οικογένεια δύο παιδιά, ένα αγόρι και ένα κορίτσι. Σήμερα, όμως, δυσκολευόμαστε να φτάσουμε ακόμη και σε αυτό το πρότυπο. Και ο λόγος έχει να κάνει με τα σοβαρά προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα νέα ζευγάρια για να φτιάξουν το σπιτικό τους.
Μην ξεχνάτε ότι ένας νέος στην Ελλάδα φεύγει από το πατρικό του σπίτι, κατά μέσο όρο, περίπου στα 32 του χρόνια. Άρα πρέπει να δούμε την ανεργία των νέων, τους μισθούς και τις συνθήκες στέγασης. Όλα αυτά πρέπει να ενταχθούν σε μια ευρύτερη πολιτική οικονομικής και τεχνολογικής ανάπτυξης και καινοτομίας.
Θα μπορούσε η επιστροφή των νέων που έφυγαν στο εξωτερικό τα χρόνια της οικονομικής κρίσης, σε συνδυασμό με μια στοχευμένη μεταναστευτική πολιτική, να αποτελέσει μέρος της λύσης; Ποιες προϋποθέσεις πρέπει να δημιουργήσει η Ελλάδα για να προσελκύσει και να κρατήσει ανθρώπους παραγωγικής ηλικίας;
Το ένα πρόβλημα είναι πώς θα κρατήσεις αυτούς που έχεις και το άλλο πώς θα φέρεις πίσω εκείνους που έχασες λόγω της οικονομικής κρίσης. Και δεν χάσαμε μόνο επιστήμονες. Χάσαμε και ανθρώπους που ασχολούνται με τεχνικά και άλλα επαγγέλματα, όπως επίσης και ένα μέρος των μεταναστών που είχαν έρθει στην Ελλάδα κατά τις προηγούμενες περιόδους και είχαν εγκατασταθεί εδώ.
Μπορείς να φέρεις αυτούς τους ανθρώπους πίσω; Μόνο αν τους προσφέρεις καλύτερες συνθήκες ζωής από εκείνες που έχουν τώρα στις χώρες όπου κατοικούν. Δεν νομίζω, για παράδειγμα, ότι ένας γιατρός ή ένας πολιτικός μηχανικός θα φύγει εύκολα από τη Σουηδία για να έρθει στην Ελλάδα. Θα πρέπει να διαμορφώσεις τέτοιες συνθήκες ώστε να αισθανθεί ότι εδώ θα έχει ένα καλύτερο επίπεδο ζωής.
Κάποιοι, βεβαίως, θα επιστρέψουν, ειδικά άνθρωποι που ασκούν τεχνικά επαγγέλματα, εφόσον ισχυροποιηθεί ο κλάδος τους και μπορούν να βρουν δουλειά με καλές αποδοχές. Δεν είναι μόνο να υπάρχει εργασία, είναι και το πόσο καλά αμείβεται. Ίσως κάποιοι από αυτούς επιστρέψουν.
Ωστόσο, δεν πρέπει να θεωρούμε ότι οι επιστροφές θα αλλάξουν θεαματικά τη δημογραφική εικόνα. Θα βοηθήσουν σημαντικά ώστε τα πράγματα να μην είναι τόσο δυσμενή, αλλά δεν θα ανατρέψουν από μόνες τους τις γενικές τάσεις.
Αν η κυβέρνηση σάς ζητούσε να προτείνετε τρεις συγκεκριμένες παρεμβάσεις για την επόμενη δεκαετία, ποιες θα ήταν αυτές ώστε η χώρα μας να αποφύγει, στον βαθμό που είναι δυνατόν, το δυσμενές δημογραφικό σενάριο που περιγράφεται στην έκθεση της Κομισιόν;
Ένας βασικός άξονας πολιτικής θα ήταν η συγκράτηση των νέων στην περιφέρεια. Αυτό περνά μέσα από τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, αλλά και από πολλά άλλα πράγματα.
Περνά μέσα από τη βελτίωση του συστήματος υγείας, που είναι πολύ σημαντική, και από τη βελτίωση των μεταφορών. Αν κάποιος ζει στην ύπαιθρο, πώς θα μετακινείται χωρίς να αισθάνεται απομονωμένος; Ακόμη και σήμερα, αρκετοί αγροτικοί και επαρχιακοί δρόμοι βρίσκονται σε κακή κατάσταση.
Πρέπει επίσης να δούμε πώς θα στηρίξουμε την ανάπτυξη της γεωργίας και πώς θα δημιουργήσουμε νέες θέσεις εργασίας στην περιφέρεια για όσους δεν είναι γεωργοί. Δηλαδή, πώς θα αρχίσουμε σταδιακά να αλλάζουμε αυτό το υδροκέφαλο μόρφωμα που λέγεται Ελλάδα, με τη μεγάλη συγκέντρωση ανθρώπων στις πόλεις.
Μπορούμε να το καταφέρουμε; Σε κάποιον βαθμό, ναι. Αλλά δεν θα μπορέσουμε έτσι να λύσουμε εξ ολοκλήρου το δημογραφικό πρόβλημα. Οι απαντήσεις είναι πάντοτε σχετικές, διότι η παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη συνδέθηκε με την αστικοποίηση. Εμείς, όμως, φτάσαμε στο άλλο άκρο.
Χρειάζεται λοιπόν σοβαρή μέριμνα για την περιφέρεια, σημαντική χρηματοδότηση και αποτελεσματική περιφερειακή διακυβέρνηση. Πρέπει να ενισχυθεί η αποκέντρωση. Πρέπει να δοθούν κίνητρα στους επιχειρηματίες να επενδύσουν στην περιφέρεια — και όχι μόνο οικονομικά κίνητρα.
Για να γίνει αυτό, όμως, χρειάζονται λιμάνια, τρένα και συνολικά οι απαραίτητες υποδομές. Η περιφερειακή ανάπτυξη είναι μια βαθιά πολιτική παρέμβαση, της οποίας τα αποτελέσματα, όπως και εκείνα της δημογραφικής πολιτικής, φαίνονται σε βάθος χρόνου. Δεν πρόκειται για πολιτικές που θα δώσουν αποτελέσματα σε ένα ή δύο χρόνια.
Η περιφερειακή ανάπτυξη χρειάζεται ένα ολοκληρωμένο σχέδιο με διάρκεια, το οποίο θα δημιουργήσει τις συνθήκες ώστε οι άνθρωποι στην περιφέρεια να έχουν καλύτερη ζωή.
* Ο Κωνσταντίνος Ζαφείρης είναι Καθηγητής Δημογραφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης (ΔΠΘ) και Διευθυντής του Ινστιτούτου Πληθυσμιακών Ερευνών.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Οιοσδήποτε θίγεται από άρθρο ή σχόλιο που έχει αναρτηθεί στο oxafies.com , μπορεί να μας ενημερώσει, στο oxafies@gmail.com ώστε να το αφαιρέσουμε άμεσα. Ομοίως και για φωτογραφίες που υπόκεινται σε πνευματικά δικαιώματα.
Στo oxafies.com ακούγονται όλες οι απόψεις . Αυτό δε σημαίνει ότι τις υιοθετούμε η ότι συμπίπτουν με τις δικές μας .